عقود اسلامی در اسلام به قالبهای تعیین شده برای روابط حقوقی افراد میپردازد. بعضی از فقها قرارداد بین افراد را منحصر به همین موارد میدانند، با این وجود بیشتر فقها اعتقاد دارند که خارج از این چهارچوب هم اشخاص میتوانند قرارداد را منعقد کنند.
عقود مختلف در بانكداری اسلامی
بانکها در بانکداری اسلامی بهصورت کاملا مجاز و قانونی به مردم تسهیلات مالی اعطا مینمایند و مردم بهطور غیرمستقیم در سرمایه گذاری شرکت خواهند داشت. این عقود اسلامی، باعث شکل گیری اقتصاد میشوند. این عقود عبارتاند از:
وديعه (Wadiah)
در وديعه که یکی از عقود مختلف در بانكداری اسلامی به شمار می رود، بانك به عنوان يك معتمد و محافظ براي سپردهگذاري به شمار می رود. بانكداری اسلامی این ویژگی را دارد که هر فرد در هر زمان که خواست پول خود را به صورت وديعه نزد بانك به امانت بگذارد و هر زمان به آن پول نیاز داشت میتواند بدون اینکه پولی از حساب او کم شود آن پول را دریافت نماید.
البته توجه داشته باشید زمانی که شما پولتان را بصورت ودیعه به بانک می سپارید به اين سپرده سودي تعلق نخواهد گرفت و بانک هم در مقابل این افراد با توجه به صلاح ديد خود (تضمین نمیشود) به صاحب این سپرده گذاری طبق ميزان استفاده از سپرده او هدایایی را به او تقديم مينمایند.
بیشتر مطالعه کنید: مبنای بانکداری اسلامی چیست و برچه چیزی استوار است؟
مرابحه Murabaha
مرابحه یکی دیگر از عقود مختلف در بانكداری اسلامی می باشد که معنی لغوی مرابحه توافق دوطرفه به منظور سود يك معامله می باشد و مرابحه قراردادي است كه طبق آن فروشنده میزان هزينه و سود مورد انتظار خودش را اعلام مينماید.
قرارداد مرابحه يكي از تكنيكهاي كاري است که بانكداری اسلامی پذيرفته و قبول دارد. قرارداد مرابحه که به عنوان یک تكنيك مالي پذیرفته شده است به این صورت است که مشتري از بانك درخواست میکند تا مثلا كالای x را براي او خريداري نماید و بانك علاوه بر اعلام ميزان سود، هزينه خريد را به مشتري اعلام میکند و سپس اقدام به این کار میکند.
مضاربه Muzarabah
مضاربه Muzarabah یک نمونه از شراكت در استفاده از منابع مالي می باشد كه در آن يك طرف وظيفه انجام كار، تخصص و مديريت و يك طرف مسئول تامين سرمايه را برعهده دارد.
در مضاربه سود به دست آمده طبق توافق قبلي در بين طرفين تقسيم و اگر زیان به وجود آید تامین این زيان فقط بر عهده تامينكننده سرمايه می باشد و بابت زيان شركت و همچنین عامل اجراي پروژه خسارتي پرداخت نخواهد شد.
در عقد مضاربه Muzarabah وامدهنده ربالمال و وامگيرنده مضاريب نام دارد. در بانكداری اسلامی همه سرمايه توسط بانك پرداخت ميشود ولی مديريت و اجراي تجارت آن برعهده طرف مقابل می باشد.
در مضاربه هيچگونه زياني تقسيم نخواهد شد و بانك صاحب دارايي و عامل اجرايي هم كارگر و يا كارگزار او محسوب ميشود و همچنین تقسيم سود بيشتر همانند عقد مشاركت تقسيم ميشود.
از مهمترين ويژگي های مضاربه میتوان به امكان توافق بر سر تقسيم سود به هر نسبت در بین طرفين اشاره کرد به علاوه مضاربه ميتواند به صورت تک نفره و يا گروهي اجرا گردد.
همچنین بخوانید: صکوک یا ابزارهای مالی اسلامی چیست؟
مشاركت Musharakah
مشاركت Musharakah یک عقود مختلف در بانكداری اسلامی و یک ارتباطي می باشد كه بر اساس آن يك قرارداد همكاري تجاري دوطرفه، سود و زيان حاصل از انجام كار در بين طرفين تقسيم خواهد شد.
مشاركت يك توافق می باشد كه در آن بانك اسلامي سرمايه مورد نياز خود را تامين خواهد کرد كه اين سرمايه با سرمایه طرفين دیگر قرارداد و شركت تجاري با هم تلفیق میشوند
درباره اوراق مشارکت بیشتر بخوانید
توجه فرمایید که در قرارداد مشارکت همه طرفين حق مداخله در مديريت فعاليت تجاري يا صنعتي را دارند اما نيازي به مداخله نيست.
میزان سود و زیان در قرارداد مشارکت به این صورت است که سود به دست آمده براساس توافقات قبلي تقسيم اما زيان حاصل از آن طبق نسبت آورده سرمايه تقسيم خواهد شد.
مشاركت (Partnership Financing)
مشاركت (Partnership Financing) يك توافق كلاسيك میباشد. طرفين در این مشارکت براي تامين مالي يك پروژه صنعتي، بازرگاني، سرمايهگذاري و … كه میزان ريسك موفقيت در آن بالا می باشد، همكاري مينمایند.
سود حاصل از اين پروژه طبق توافقاتی که در گذشته در بین شرکا صورت گرفته تقسيم خواهد شد، اما در برخورد با زیان اینگونه نیست و زيان احتمالي طبق ميزان حق و حقوق مشاركت در طرفين تقسيم خواهد شد.
در مشاركت (Partnership Financing) يك نفر به تنهايي قادر نخواهد بود خسارات ناشي از عدم همكاري ديگران را بپذیرد البته مديريت پروژه ممکن است عهده همه، تعدادی يا يك نفر از اعضا باشد.
مشاركت (Joint Venture)
مشاركت (Joint Venture) به گونه ای است كه دو طرف معامله سرمايهها و دارایی های خود را در يك پروژه میگذارند و علاوه بر آن در اجراي آن هم مشاركت دارند و هرچه در این پروژه سود و زیان به دست آمد به نسبت ميزان مشاركت بين يكديگر تقسيم خواهند کرد.
طرفين در عقد مشاركت حق دخالت خواهند داشت، با اینکه قادر خواهند بود از حق مداخله خودشان چشم پوشی کنند و از طرف خودشان يك نفر را مشخص نمایند يا اين حق را به شريك خود تفويض كنند.
بطور کلی مشــــاركت به دو نوع تقسیم می شود.
- مشـــاركت دائــــم (Permanent Musharakah)
- ديگري مشاركت تقليلي (Diminishing Musharakah)
مشاركت دائم
مشاركت دائم از عقود مختلف در بانكداری اسلامی می باشد و به این صورت است که يك بانك اسلامي در يك پروژه مشاركت و طبق يك نسبت از قبل مشخص شده از سود بهرهمند خواهد شد.
مدت زمان قرارداد مشارکت دائم مشخص نشده و امکان اینکه بنا به خواسته طرفين ادامه يابد وجود دارد. اين تكنيك مناسب برای تامين مالي پروژهها در بلندمدت است در وضعیتی كه منابع مالي لازم در پروژه براي يك مدت طولاني تعريف شده باشد و البته به بهرهبرداري رسيدن آن امکان دارد طول بکشد
مشاركت تقليلي
در مشاركت تقليلي سهم آورده شركتكنندگان در پروژه و میزان سهم سود آنها بر اساس توافقات گذشته می باشد. اما در عين حال روشي را فراهم ميكند كه طبق آن سهم آورده بانك در پروژه كاهش خواهد یافت و در آخر اين سهم به مالكيت ديگر شركا در خواهد آمد.
قرارداد مشاركت تقليلي این اجازه را خواهد داد كه به مرور زمان پرداخت بالاتری نسبت به حق واقعي بانك صورت بگيرد و بانك هم به مرور زمان سود آورده خود را دريافت مينماید.
بر این اساس سرمايه اصلي و حقوق مشاركتي بانك به طور تدریجی کم می شود و بعد از مدت زمان مشخصی به صفر ميرسد و شراكت بانك پايان خواهد یافت.
مشاركت در سرمايهگذاري مخاطرهآميز
تكنيك مشاركت در سرمايهگذاري مخاطرهآميز در بين دو طرف در تامين مالي يك پروژه می باشد. سهم سود هر يك از قبل بصورت توافقي مشخص می گردد اما سهم زيان احتمالي بر حسب ميزان مشاركت در طرح مشخص و مديريت پروژه بر عهده هر دو طرف می باشد.
بیشتر بخوانید: نحوه خرید و فروش اوراق مشارکت در بورس
اجاره (Ijara)
اجاره عقود مختلف در بانكداری اسلامی می باشد و از نظر تکنیکی اجاره فروش يك حق عمري و رقبي مشخص در برابر دريافت پاداشي مشخص می باشد.
اجاره معمولا براي به خدمت گرفتن مورد استفاده قرار ميگيرد، بطور مثال یک نمونه اجاره برای در اختيار گرفتن يك زمين در مقابل پرداخت اجاره بهاي ثابت به صورت نقدي به كار گرفته ميشود.
لیزینگ
ليزينگ هم یکی از عقود مختلف در بانكداری اسلامی به شمار می رود و يكي از شيوههاي قانونمند كسب درآمد طبق قوانين اسلامي می باشد.
در روش لیزینگ يك دارايي واقعي مثل کشتی، اتومبيل، هواپیما، يك خانه یا دستگاه ميتواند از طرف موجر به اجارهكننده یا مستاجر برای یک زمان مشخص در ازای یک قیمت مشخص شده در قرارداد، اجاره داده شود.
دانستن این نکته ضروری است که در مدت زمان ليزينگ مالكيت دارايي در اختيار اجارهدهنده یعنی همان بانك می باشد. بانك میتواند اين مالكيت را به مستاجر منتقل کند در پايان زمان اجاره دارايي دوباره به بانك تحويل داده شود.
در کشورهای مختلفی از جمله بانك اسلامي مالزي، بانك توسعه اسلامي (IDB) به علاوه تعدادي از بانكهاي تجاري در پاكستان اين شيوه را بهكار می گیرند.
قرضالحسنه (Qars aL hasana)
وام قرضالحسنه در صورتی پرداخت می شود که در پايان دوره هیچگونه مبلغي به آن اضافه نگردد. به زبان ساده وام قرض الحسنه که بدون بهره می باشد با اهداف خيريه و به منظور رفع نياز سرمايهگذاريهاي كوتاهمدت اعطا خواهد شد.
وام قرض الحسنه فقط مخصوص افراد نيازمند می باشد و مزد پرداخت اين وام به افراد را خداوند خواهد داد و قرض گيرنده فقط موظف است اصل مبلغ وام را به بانک برگرداند.
پرداخت وام قرض الحسنه در بانک های اسلامی مختلف، متفاوت است. به این صورت که:
- بعضی از بانک ها این وام قرض الحسنه را به همه مشتريان پرداخت ميكنند
- بعضی از بانكها اين وام را فقط به دانشجويان نيازمند و ديگر بخشهاي ضعيف جامعه ميدهند
- بعضی از بانک ها وام قرض الحسنه را به كشاورزان، توليدكنندگان كوچک و … میدهند
- و …
صندوق سرمايهگذاري اسلامي
صندوق سرمايهگذاري اسلامي یکی از عقود مختلف در بانكداری اسلامی می باشد كه در نظام مالي اسلامي به سرعت رشد یافته و در سرتاسر دنيا تقريبا 100صندوق سرمايهگذاري اسلامي وجود دارد.
بازارهاي هدف براي صندوقهاي سرمايهگذاري اسلامي متفاوت هستند که برخی از آنها به شرح زیر می باشد:
- بعضی از آنها سرمايههاي بازارهاي محلي كشور مالزي
- بعضی ديگر سرمايههاي كشورهاي حاشيه خليجفارس
- بعضی ديگر سرمايه های کشورهای خاورميانه
- البته بعضی از آنها براي عدم دستيابي به بازارهاي محلي و موفق نشدن در جذب سرمايههاي جوامع اسلامي مورد شماتت قرار گرفتهاند.
وبسايت failaka.com شرح فعاليت صندوقهاي سرمايهگذاري اسلامي و همچنین فهرستي از اين صندوقها را در تمام دنیا ارائه داده است.