در دنیای اقتصاد ایران، سیاستهای ارزی نقش کلیدی در کنترل تورم و حفظ ثبات بازار ایفا میکنند. یکی از مهمترین این سیاستها، ارز ترجیحی است که به عنوان ابزاری برای حمایت از واردات کالاهای ضروری عمل میکند. اما با چالشهایی مانند رانت و ناکارآمدی روبرو شده و بحث حذف ارز ترجیحی در سال ۱۴۰۴ داغتر از همیشه است. این مقاله به بررسی دقیق مفهوم ارز ترجیحی، کالاهای مشمول آن و پیامدهای حذفش میپردازد تا به سوالات رایج مانند “ارز ترجیحی چیست” و “حذف ارز ترجیحی یعنی چه” پاسخ دهد. اگر به دنبال درک جامعی از این موضوع هستید، ادامه مطلب را بخوانید.
ارز ترجیحی چیست؟
ارز ترجیحی، نرخی رسمی و یارانهای است که دولت از طریق بانک مرکزی برای واردات کالاهای حیاتی تعیین میکند. این نرخ، به طور قابل توجهی پایینتر از نرخ بازار آزاد یا ارز نیمایی قرار میگیرد و هدف اصلی آن، کاهش هزینه واردات اقلام ضروری، مهار تورم در بخشهای حساس اقتصاد و حفظ رفاه عمومی است. به عبارت سادهتر، ارز ترجیحی مانند یک یارانه پنهان عمل میکند تا واردکنندگان بتوانند کالاهای اساسی را با قیمتی ارزانتر تامین کنند و این مزیت در نهایت به مصرفکننده نهایی برسد.
این سیاست در پاسخ به نوسانات ارزی پس از سال ۱۳۹۷ معرفی شد. نرخ اولیه آن ۴۲۰۰ تومان (معروف به دلار جهانگیری) بود که برای جلوگیری از شوک قیمتی در بازار کالاهای اساسی طراحی گردید. با این حال، به دلیل مشکلات اجرایی، نرخ آن در سال ۱۴۰۱ به ۲۸۵۰۰ تومان تغییر یافت و به عنوان “ارز ترجیحی نوع دوم” شناخته شد. در سال ۱۴۰۴، این نرخ همچنان ثابت مانده و مقامات بانک مرکزی بر حفظ آن تا پایان سال تاکید دارند، هرچند زمزمههای حذف آن شنیده میشود.
برای درک بهتر تفاوت ارز ترجیحی با ارز غیرترجیحی، جدول زیر را مشاهده کنید:
| نوع ارز | قیمت هر دلار به تومان (تقریبی) | کاربرد و دوره زمانی |
|---|---|---|
| ارز ترجیحی نوع اول | ۴۲۰۰ تومان | واردات کالاهای اساسی (۱۳۹۷–۱۴۰۰) |
| ارز ترجیحی نوع دوم | ۲۸۵۰۰ تومان | واردات برخی کالاهای اساسی (از ۱۴۰۱ به بعد) |
| ارز غیرترجیحی (آزاد) | متغیر (مثلاً ۱۴۰۰۰۰ تومان در دی ۱۴۰۴) | نرخ بازار آزاد بدون یارانه؛ برای کالاهای غیرضروری |
این جدول نشاندهنده شکاف قیمتی است که ارز ترجیحی ایجاد میکند تا فشار اقتصادی بر خانوارها کاهش یابد. با این حال، ارز غیرترجیحی بدون دخالت دولت عرضه میشود و بیشتر برای مصارف تجاری غیرحساس کاربرد دارد.
ارز ترجیحی برای چه کالاهایی است؟
در سال ۱۴۰۴، ارز ترجیحی به طور محدود به کالاهایی اختصاص مییابد که نقش مستقیم در سلامت عمومی، امنیت غذایی و ثبات بازار دارند. این سیاست، همه واردات را پوشش نمیدهد و تنها بر اقلام حیاتی تمرکز دارد تا از سوءاستفاده جلوگیری شود. بر اساس آخرین فهرست منتشرشده توسط بانک مرکزی و وزارت اقتصاد، مهمترین کالاهای مشمول ارز ترجیحی عبارتند از:
- دارو و مواد اولیه دارویی: برای مواردی که تولید داخلی کافی نیست، مانند داروهای خاص و وارداتی.
- ملزومات و تجهیزات پزشکی: شامل تجهیزات مصرفی در حوزه بهداشت و درمان، واکسنها و کیتهای تشخیصی.
- شیرخشک اطفال و مواد اولیه آن: به منظور حمایت از تغذیه کودکان و جلوگیری از افزایش قیمت این محصول ضروری.
- کالاهای اساسی کشاورزی: مانند جو، ذرت و کنجاله سویا که برای تامین غذای پایه (مانند خوراک دام) وارد میشوند و تولید داخلی پاسخگوی نیاز کامل نیست.
علاوه بر این، در بودجه ۱۴۰۴، ۱۲ ردیف تعرفه جدید به فهرست اضافه شده تا محاسبه حقوق ورودی با نرخ ۲۸۵۰۰ تومان انجام شود. این کالاها عمدتاً در حوزه سلامت و کشاورزی قرار دارند. نکته مهم: ارز ترجیحی تنها به واردکنندگان واجد شرایط تخصیص مییابد و هدف آن، حفظ دسترسی آسان به این اقلام است.
حذف ارز ترجیحی یعنی چه؟
حذف ارز ترجیحی به معنای برداشتن یارانه ارزی از واردات کالاهای اساسی و انتقال آن به شکل مستقیم به خانوارها است. این سیاست، که در بودجه ۱۴۰۴ جدیتر پیگیری میشود، برای اصلاح ساختار ارزی و کاهش رانت طراحی شده. تجربه حذف نرخ ۴۲۰۰ تومانی در سال ۱۴۰۱ نشان داد که این اقدام میتواند منجر به رانتزدایی شود، اما همزمان چالشهایی مانند افزایش قیمتها و قاچاق ایجاد کرد. واردکنندگان قبلاً کالاها را با ارز ارزان وارد و با قیمت آزاد میفروختند، که این نابرابری را حذف میکند.
اثرات مثبت حذف ارز ترجیحی:
- شفافیت نظام ارزی: نرخها واقعیتر شده و شکاف بین ارز ترجیحی و بازار آزاد کاهش مییابد.
- کاهش رانت و سوءاستفاده: جلوگیری از قاچاق و توزیع ناعادلانه یارانه.
- بهبود توزیع منابع: یارانه مستقیم به مصرفکننده نهایی میرسد، نه واسطهها.
اثرات منفی و چالشها:
- افزایش تورم: هزینه واردات بالا رفته و قیمت کالاهای اساسی (مانند دارو و مواد غذایی) ممکن است تا ۶۰ درصد رشد کند.
- کاهش قدرت خرید: خانوارها، به ویژه دهکهای پایین، تحت فشار قرار میگیرند، مگر اینکه سیاستهای حمایتی موثر اجرا شود.
- نوسانات بازار: در شرایط تورم بالا (مانند نرخ ۶۰ درصدی تورم نقطهای خوراکیها در دی ۱۴۰۴)، حذف میتواند شوک قیمتی ایجاد کند.
برای جبران این اثرات، دولت طرح کالابرگ الکترونیکی را معرفی کرده است. بر اساس اطلاعیه شورای اطلاعرسانی دولت، این طرح از سیاستهای بودجه ۱۴۰۴ است و هدف آن تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت است. جزئیات کلیدی:
- ماهیت طرح: انتقال یارانه از ابتدای زنجیره تامین (واردات) به انتها (خانوارها) با تمرکز بر کالاهای اساسی.
- اهداف: کاهش نااطمینانی، ایجاد ثبات قیمتی، جلوگیری از رانت و انتقال کامل منافع به مصرفکننده.
- میزان اعتبار: ماهیانه ۱ میلیون تومان به ازای هر فرد (ابتدا ۴ میلیون تومان یکجا برای ۴ نوبت، سپس ماهانه).
- کالاهای مشمول: شیر، پنیر، ماست، گوشت قرمز، مرغ، تخممرغ، برنج، روغن مایع، ماکارونی، قند، شکر و حبوبات.
- زمان اجرا: از ۲۰ دی ۱۴۰۴، با اطلاعرسانی پیامکی به سرپرستان خانوار.
- نحوه استفاده: اعتباری یا کالایی (در صورت درخواست)؛ استعلام مانده از اپلیکیشن “شما”، پیامرسان “بله” یا کد دستوری ۵۰۰۱۴۶۳#.
- پوشش: حدود ۸۰ میلیون نفر، شامل مشمولان قبلی کالابرگ و ۲۰ میلیون نفر جدید.
کارشناسان مانند عبدالناصر همتی (رئیس بانک مرکزی) معتقدند حذف ارز ترجیحی گامی به سوی تکنرخیسازی است، اما منتقدان هشدار میدهند که در شرایط تورم بالا، این اقدام ممکن است فشار معیشتی بیشتری وارد کند. تجربه قبلی نشان داد که یارانهها اغلب با تاخیر پرداخت میشوند و تورم پیشدستانه عمل میکند.
در نهایت، حذف ارز ترجیحی میتواند اصلاح ساختاری باشد، اما موفقیت آن به اجرای دقیق سیاستهای جبرانی بستگی دارد.
